Przygotowaliśmy raport dotyczący pięciu najpopularniejszych teorii spiskowych. Jak się okazuje wiele Polek i Polaków wierzy w spisek koncernów farmaceutycznych, wpływ technologii 5G na zdrowie i płaską Ziemię.
Coraz trudniej bagatelizować znaczenie teorii spiskowych we współczesnym świecie. Możliwość korzystania z nieograniczonego i niekontrolowanego dostępu do treści sprawia, że wielokrotnie powielane są nieprawdziwe informacje, które część społeczeństwa przyjmuje za prawdę. Walka z teoriami spiskowymi staje się tym trudniejsza, im bardziej przybierają one na sile. W niniejszym raporcie przeprowadzonym przez Instytut Badań Publicznych (Ogólnopolską Grupę Badawczą) na początku bieżącego roku (25-26.01.2021 r.) zbadaliśmy stosunek Polaków do najbardziej popularnych teorii spiskowych. W tym kontekście ankietowanych zapytaliśmy też poglądy polityczne, wykształcenie, miejsce zamieszkania, wiek oraz źródła, z których czerpią informacje na temat aktualnych wydarzeń na świecie.
Aż 25% Polaków wierzy w istnienie tajnego nieformalnego rządu światowego
Według badania IBSP cieszącą się największą popularnością teorią spiskową w Polsce jest ta, która mówi o istnieniu tajnego międzynarodowego rządu, który decyduje o najważniejszych wydarzeniach na świecie. Popiera ją ponad ¼ ankietowanych Polaków (22,73% kobiet oraz 27,98% mężczyzn). Najczęściej w teorię na temat istnienia tajnego rządu światowego wierzą trzydziestolatkowie (29,74%) i pięćdziesięciolatkowie (28,56%) oraz w zdecydowanej większości respondenci z miejscowości do 20. tys. mieszkańców (30,83%) i wsi (28,92%).
¼ Polaków uważa, że pandemia to fikcja
Wyjątkowo nośne i zarazem groźne wydają się teorie podważające istnienie pandemii COVID-19. Dezinformacja błyskawicznie rozpowszechniająca się w mediach społecznościowych nazwana przez naukowców infodemią, jest zdaniem wielu ekspertów zjawiskiem groźniejszym od samego wirusa („Nie walczymy wyłącznie z pandemią; walczymy z infodemią ”- mówił Tedros Adhanom Ghebreyesus, dyrektor generalny WHO, na konferencji bezpieczeństwa w Monachium w 2020 roku – źródło: The Lancet). Według badań przeprowadzonych przez IBSP 18% Polaków uważa, że pandemia to wymysł koncernów farmaceutycznych w celu osiągnięcia korzyści finansowych. Jak pokazują dane częściej zgadzali się z tym twierdzeniem mężczyźni (19,90% ankietowanych). Teorię popierało jedynie 16,68% kobiet. Najliczniejszą grupę wierzącą w teorię o fikcyjnej pandemii stanowiły osoby pomiędzy 50. a 59. r. ż. (24,18%); najmniej liczną osoby w przedziale 40-49 lat (15,57%).
Co piąty Polak wierzy w szkodliwość sieci 5G
Wśród respondentów zaledwie 18,05% ankietowanych wierzy, że sieć 5G jest groźna dla ludzkiego zdrowia, a fakt ten jest ukrywany przez firmy telekomunikacyjne. W teorię o szkodliwości 5G nie wierzy 56,73% kobiet i 66,69% Polaków. Przekonanych o prawdziwości tej teorii jest 18.94% kobiet oraz 18,03% mężczyzn. Najczęściej to mieszkańcy wsi deklarowali, że wierzą w teorię, że sieć 5G jest szkodliwa dla zdrowia. Dla porównania w ten sam sposób odpowiedziało jedynie 13,22% mieszkańców miast pow. 500 tys. mieszkańców. Miastach średniej wielkości (100-500 i do 20 tys.) wiarę w tę teorię deklarowało ok. 15% ankietowanych.
Wiara w istnienie tajnego rządu wg miejsca zamieszkania
Respondenci o konserwatywnych i prawicowych poglądach bardziej podatni na teorie spiskowe
W badaniu zapytano wyborców różnych partii politycznych o ich stosunek do pięciu najbardziej popularnych teorii spiskowych. Poparcie dla teorii, że koronawirus jest wymysłem firm farmaceutycznych deklarowali najczęściej wyborcy PiS (22,19%) oraz Konfederacji (24,45%). Teorię na temat lądowania amerykańskich astronautów na Księżycu podważali najczęściej wyborcy PiS (13,70%) oraz PSL (11,78%). Kulistość Ziemi podważa 4,60% ankietowanego elektoratu Polska 2050 oraz w 4,77% wyborcy PiS.
Czy media pomagają utrwalać teorie spiskowe?
W badaniu postanowiliśmy zapytać respondentów, które kanały telewizyjne najczęściej służą im jako źródło informacji. Poniższe wykresy ilustrują stosunek odbiorców poszczególnych telewizji informacyjnych do omawianych przez nas teorii spiskowych. Z badania wynika, że największą grupą wierzącą w teorię, że sieć 5G zagraża zdrowiu człowieka są widzowie TVP Info (24,59%), drugą największą grupą popierającą tę teorię byli ankietowani, którzy deklarowali, że nie oglądają kanałów informacyjnych (22,46%). Teorię o istnieniu światowego rządu popiera 34,65% widzów TVP Info i aż 28,50% osób nieoglądających kanałów informacyjnych; teorię na temat kulistości Ziemi podważa 5,21% widzów TVP Info oraz 4,32% widzów TVN24; ponad 15,09% widzów TVP Info podważa lądowanie Amerykanów na Księżycu i aż 22,45% odbiorców tej stacji podważa istnienie pandemii COVID-19.
Badania przeprowadzone w ramach raportu stworzonego przez IBSP wskazują, że nie wszystkie popularne teorie spiskowe są wiarygodne dla respondentów. Największa grupa ankietowanych (25%) popierała teorię istnienia rządu światowego, zwana inaczej teorią nowego porządku świata, która najczęściej wykorzystywana jest do wyjaśniania rzekomych przyczyn globalnych zmian społeczno-gospodarczych. W najmniejszym stopniu ankietowani popierali teorię podważającą kulisty kształt Ziemi (4%). Z raportu wynika, że częściej to mężczyźni, niż kobiety popierają teorie spiskowe, zaś kobiety częściej od mężczyzn wyrażały neutralne stanowisko na ten temat. Zdecydowanie częściej to osoby z zasadniczym zawodowym wykształceniem deklarowały poparcie dla teorii spiskowych niż osoby z wyższym wykształceniem.
Niniejszy raport pokazuje, że ankietowani w dużej mierze są podatni na fake-newsy i manipulacje. Brak weryfikacji źródeł informacji oraz przekazywanie jej w takim kształcie do opinii publicznej jest zjawiskiem niebezpiecznym i szkodliwym. Bez umiejętności analizy informacji oraz trzeźwej oceny procesów zachodzących w społeczeństwie pozbawiamy się możliwości kolektywnego działania (co jest widoczne np. w braku konsekwentnych działań mających na celu ochronę zdrowia w czasie trwania pandemii). Powielanie teorii spiskowych poza dezinformacją może doprowadzić także to takich zjawisk jak wojny informacyjne, efekt bańki, efekt ślepej plamki (tendencja do niezauważania błędów we własnej ocenie rzeczywistości czy efekt zaprzeczenia (krytyczna weryfikacja informacji, niepasujących do naszej opinii).
